آخرین پایتخت باشکوه ایران باستان در کرانه دجله+ویدئو

هوشنگ جهانبخش|اول فارس: تیسفون، آن شهر افسانه‌ای که روزگاری نه تنها پایتخت سیاسی و اقتصادی شاهنشاهی ایران بود، بلکه به عنوان بزرگ‌ترین کلان‌شهر جهان باستان، قلب تمدن میان‌رودان را می‌تپاند، اکنون در ۳۵ کیلومتری جنوب شرقی بغداد، پایتخت عراق، تنها سایه‌ای از عظمت دیرین خود است. این شهر که در زبان پارسی میانه 𐭲𐭩𐭮𐭯𐭥𐭭 (تیسفون) و در سریانی ܩܛܝܣܦܘܢ (قطیسفون) نامیده می‌شد، برای بیش از ششصد سال مقر فرمانروایی شاهانی از خاندان اشکانی و ساسانی بود؛ از ارد دوم (حدود ۵۸ پیش از میلاد) تا یزدگرد سوم (۶۳۲-۶۵۱ میلادی) که آخرین پادشاه ساسانی با حمله اعراب مسلمان و سقوط مدائن در سال ۶۳۷ میلادی، ورق تاریخ در این سرزمین برگشت.

پایتختی که هفت شهر بود

آنچه امروز به عنوان تیسفون می‌شناسیم، در حقیقت یک شهر واحد نبود، بلکه مجموعه‌ای از هفت شهر به هم پیوسته در دو سوی رود دجله بود. همین ویژگی سبب شد تا ساکنان آرامی (آشوری) و عرب منطقه، آن را «مدائن» (به معنی شهرها) بنامند. این هفت شهر عبارت بودند از: تیسفون، اسپانبر، وه اندیو خسرو، سلوکیه یا وه اردشیر، درزنیدان، ساباط یا والاش‌آباد، و ماحوزا. برخی منابع نام شهرهای دیگری مانند نونی‌آباد، کردآباد (کردافاذ) و هنبوشاپور را نیز به این فهرست افزوده‌اند. مساحت این کلان‌شهر به حدود ۳۰ کیلومتر مربع می‌رسید؛ یعنی بیش از دو برابر شهر رم در سده چهارم میلادی که ۱۳.۷ کیلومتر مربع وسعت داشت.

تیسفون در حدود سال ۱۲۰ پیش از میلاد و در زمان اشکانیان، ابتدا به عنوان اردوگاهی نظامی در برابر شهر هلنی‌نشین سلوکیه پایه‌گذاری شد. در زمان پادشاهی گودرز یکم، این شهر رونق تجاری و سیاسی یافت و سرانجام در روزگار ارد دوم به پایتخت رسمی شاهنشاهی اشکانی تبدیل شد. علت انتقال پایتخت از نسا و صددروازه (در گرگان امروزی) به سمت غرب، احتمالاً برای دوری از تهدید قبایل کوچ‌نشین سکایی بوده است.

تاسیس شهر تیسفون و امپراطوری اشکانیان این شهر توسط پارسیان با نام تیسفون، توسط یونانیان به نام کتیسفون و امروزه با نام لاتین آن، تیسفون، شناخته می شود و معنای آن مشخص نمی باشد. این شهر در ساحل شرقی رود دجله و در مقابل شهر سلوکیه تاسیس شد. احتمال می رود که این شهر اردوگاهی ارتشی بوده باشد زیرا ارتش پارسیان علاقه ای به مستقر شدن در سلوکیه و ترکیب شدن با ساکنین یونانی آن نداشتند (Strabo’s Geography 16.1.16). پلینی (۲۳- ۷۹ میلادی) اما ادعا می کند که این شهر عمدا مجلل تر از سلوکیه بنا شد تا بتواند ساکنین آن شهر را به خود جذب کرده و سلوکیه را تبدیل به شهری متروکه کند (Natural History VI.122). اگر این ادعا در رابطه با تاسیس شهر تیسفون مورد قبول واقع شود، احتمال می رود که قبل از تاسیس این شهر، اجتماعی از مردم در این منطقه حضور داشته اند (احتمالا دهکده ی تجاری کوچکی) که توجه مهرداد بزرگ را به این مکان جلب کرده و یا انتخاب این منطقه توسط وی تنها به دلیل نزدیکی آن به سلوکیه بوده است. تیسفون تبدیل به مرکز سیاسی و تجاری ای مهم و در دوران حکومت ارد دوم تبدیل به پایتخت اشکانیان شد. امپراطوری هخامنشیان (۵۵۰- ۳۳۰ ق.م) به دست ارتش اسکندر مقدونی در سال ۳۳۰ ق.م سقوط کرد و سلوکوس یکم نیکاتور (دوران حکومت ۳۰۵- ۲۸۱ ق.م)، یکی از ژنرال های اسکندر، کنترل منطقه را پس از مرگ او در سال ۳۲۳ ق.م به دست گرفت. سلوکوس یکم بر بخش شرقی امپراطوری خود از شهر انطاکیه (در کرانه ی رود عاصی) حکمرانی می کرد و شهر سلوکیه را برای پسر خود، آنتیوخوس یکم (دوران حکومت مشترک ۲۹۱- ۲۸۱، دوران حکومت ۲۸۱- ۲۶۱ ق.م)، تاسیس کرد تا بر مناطق غربی حکمرانی کند.

در نتیجه در ساخت سلوکیه از هیچ هزینه ای دریغ نشد و احتمال می رود که ادعا ی پلینی درست بوده و مهرداد بزرگ قصد داشته است تا شهری پارسی در نزدیکی سلوکیه تاسیس کند که از شهر یونانی پیشی گرفته و ساکنین آن را ترغیب کند تا این شهر قدیمی را به مقصد تیسفون، شهر جدید و مجلل تر، ترک کنند. امپراطوری سلوکیان سال ها رو به زوال بود و مقدار زیادی از مناطق تحت سلطه ی خود را به رومیان از دست داده و در نهایت توسط اشکانیان سقوط کرد. در نتیجه منطقی بنظر می رسد که شاه اشکانی به واسطه ی شهری جدید که از تلاش های سلوکیان پیشی می گیرد، قدرت امپراطوری خود را به نمایش بگذارد. در دوران حکومت گودرز یکم (۹۱- ۸۰ ق.م)، پادشاه اشکانی، شهر تیسفون تبدیل به مرکز سیاسی و تجاری مهم و اصلی و در دوران حکومت ارد دوم (دوران حکومت ۵۸- ۵۷ ق.م) تبدیل به پایتخت اشکانیان شد. این شهر در دوران حکومت وَلَگش یکم (۵۱- ۸۰ میلادی)، که با ترغیب بیشتر تجارت تیسفون را تبدیل به یکی از مهمترین مراکز داد و ستد منطقه کرد، نوسازی شد و گسترش یافت. به دلیل تخریب مدارک به همراه خود شهر توسط ارتش متجاوز روم، اطلاعات بیشتری از شهر تیسفون اشکانیان در دست نمی باشد.

تیسفون پایتخت اشکانیان و ساسانیان

تیسفون در تیررس روم و بیزانس

اهمیت استراتژیک تیسفون در میان‌رودان، آن را به هدفی همیشگی برای لژیون‌های روم و سپس بیزانس تبدیل کرد. این شهر در طول تاریخ پنج بار به دست نیروهای رومی افتاد. امپراتور تراژان در سال ۱۱۶ میلادی تیسفون را تصرف کرد، اما جانشین او هادریان یک سال بعد آن را در چارچوب توافق صلح بازگرداند. در سال ۱۶۵ میلادی، ژنرال آویدیوس کاسیوس بار دیگر شهر را اشغال کرد. وحشیانه‌ترین غارت در سال ۱۹۷ میلادی به دست سپتیمیوس سوروس انجام شد که هزاران تن از ساکنان تیسفون را به بردگی فروخت.

سکه ی اردشیر یکم

در دوره ساسانی (از سال ۲۲۶ میلادی به بعد)، تیسفون به پایتخت زمستانی شاهنشاهی تبدیل شد و دوران اوج شکوفایی خود را تجربه کرد. با این حال، حملات رومیان ادامه یافت. الکساندر سوروس در سال ۲۳۳ میلادی به سوی تیسفون لشکر کشید، اما به روایت هرودین، در برابر اردشیر یکم ساسانی شکست خورد. در سال ۲۸۳، امپراتور کاروس شهر را غارت کرد و در سال ۲۹۹، گالریوس پس از پیروزی بر نرسه، تیسفون را برای آخرین بار به عنوان بخشی از معاهده صلح بازگرداند.

طاق کسری؛ باشکوه‌ترین بازمانده

به جا مانده از آن همه عظمت، امروز تنها کاخ باشکوه ساسانی است که اعراب پس از اسلام آن را «ایوان کسری» یا «طاق کسری» نامیدند. این بنا که در بخش اسپانبر (یا اسبانبر) تیسفون قرار داشت، بزرگ‌ترین طاق آجری جهان باستان است و قدمت آن بین سده‌های سوم تا ششم میلادی برآورد می‌شود. در کنار آن، کاخ سفید در یک مایلی شمال شهر کهنه جای داشت، اما از آغاز سده چهارم هجری قمری (دهم میلادی) رو به ویرانی نهاد و اثری از آن باقی نماند. از همین رو، تاریخ‌نویسان بعدی، کاخ سفید و ایوان کسری را یکی پنداشته‌اند.

در دوره ساسانی، به ویژه در زمان خسرو انوشیروان (۵۳۱-۵۷۹ میلادی)، تیسفون دستخوش تحولات عظیم شهری شد. پس از فتح انطاکیه در سال ۵۴۱ میلادی، خسرو ده‌ها هزار اسیر رومی را به حومه تیسفون آورد و شهری نو برای ایشان ساخت به نام «وه اندیو خسرو» (بهتر از انطاکیه خسروان). مردم محلی آن را روماگان (شهر رومیان) و اعراب آن را الرومیه می‌نامیدند. بر پایه برخی گزارش‌ها، جمعیت کوچانده شده به این شهر جدید در سال ۵۴۲ میلادی به ۲۹۲ هزار تن می‌رسید.

نقش طاق کسری در تیسفون روی یک تمبر عراقی

سقوط به دست اعراب مسلمان و زوال تدریجی

سرنوشت تیسفون در نبرد قادسیه (حوالی ۶۳۶ میلادی) رقم خورد. سپاه ساسانی به فرماندهی رستم فرخزاد شکست خورد و یزدگرد سوم، واپسین شاه ساسانی، با برداشتن گنجینه‌هایش، تیسفون را به سوی کوه‌های زاگرس ترک گفت. خره‌زاد فرخزاد، برادر رستم، که نگهبانی شهر را بر عهده داشت، پس از مقاومتی کوتاه راهی حلوان (شاد فیروز) شد. دروازه‌های تیسفون به روی سپاه سعد بن ابی‌وقاص گشوده شد.

غنائم به دست آمده چنان عظیم بود که گزارش شده هر یک از شصت هزار سرباز عرب، دوازده هزار درهم سهم برد. فرش به جا مانده، که «فرش بهارستان» یا «زمردین» نام داشت، تکه تکه و میان سربازان تقسیم شد. سلمان فارسی از سوی خلیفه دوم، عمر بن خطاب، به عنوان فرماندار تیسفون منصوب شد.

اما این پایان کار نبود. در سال ۷۵۳ میلادی، عباسیان به مدائن حمله کردند و آسیب بزرگی به شهر وارد ساختند. در سال ۷۵۵ میلادی، خلیفه منصور عباسی دستور ویرانی کاخ سفید را داد تا از مصالح آن در ساخت پایتخت جدید خود، بغداد، استفاده کند. شهر بغداد در سال ۷۶۲ میلادی تکمیل شد و به تدریج جای تیسفون را به عنوان مرکز سیاسی و فرهنگی جهان اسلام گرفت. با انتقال اهالی به بغداد، مدائن رو به خالی شدن نهاد و تا پایان سده هشتم میلادی، عملاً شهری متروکه شد.

نمایشگاه تیسفون در موزه ملی آلمان در برلین

تیسفون در دوران معاصر؛ نبردی دیگر و غفلتی دیرینه

ویرانه‌های تیسفون بار دیگر در نوامبر ۱۹۱۵ میلادی و در جریان جنگ جهانی اول صحنه نبردی خونین شد. نیروهای بریتانیایی که در تلاش برای تصرف بغداد بودند، در محلی به نام «نبرد تیسفون» از ارتش امپراتوری عثمانی شکست خوردند و ۴۰ مایل به عقب رانده شدند. این شکست بعدها به محاصره کوت و تسلیم تحقیرآمیز بریتانیا انجامید.

امروز، از آن شکوه و جلال باستانی، جز خرابه‌های طاق کسری چیزی بر جای نمانده است. این بنا که در شهر مدائن عراق (نزدیک منطقه سلمان پاک) واقع شده، از نظر باستان‌شناسی یکی از ارزشمندترین بناهای دوران باستان به شمار می‌آید. در دوران ساسانیان، گفته می‌شد «هفت افلاک از بزرگی ایوان خسرو بر آن رشک می‌برند». همچنین بر دیوارهای این کاخ، نقش صورت‌های فلکی و موقعیت ستارگان نقش بسته بود که نشان‌دهنده دانش پیشرفته ستاره‌شناسی ایرانیان در آن دوران است.

بی‌توجهی دولت عراق؛ زباله در دامان تاریخ

گزارش‌های میدانی اخیر نشان می‌دهد که دولت عراق توجه چندانی به حفظ این میراث جهانی ندارد. محدوده باستانی تیسفون با انباشت انبوهی از زباله‌های شهری رها شده است. علاوه بر این، کاخ کسری که بزرگ‌ترین طاق دنیا از لحاظ قدمت را در خود جای داده، بر اثر عوامل طبیعی و انسانی، روز به روز به ویرانی نزدیک‌تر می‌شود.

کارشناسان باستان‌شناسی هشدار می‌دهند که بدون اقدام فوری برای حفاظت، مرمت و ثبت این اثر در فهرست میراث جهانی یونسکو (با وجود سابقه ثبت محدود مدائن در برخی فهرست‌های ملی عراق)، تیسفون به سرنوشت بسیاری از شهرهای باستانی دیگر دچار خواهد شد: نابودی کامل در سکوت و غفلت.

آخرین کاوش‌های جدی باستان‌شناسی در تیسفون به سال ۱۹۳۲ بازمی‌گردد که توسط هیئت‌های آلمانی و آمریکایی انجام شد. بخش عمده آثار کشف شده، از جمله گچ‌بری‌ها و سفال‌های نفیس، هم‌اکنون در موزه پرگامون برلین نگهداری می‌شود. اکنون، شهر ستارگان که زمانی مهد علوم و فنون و نماد قدرت ایرانشهر بود، در کرانه شرقی دجله، تنها با چشمانی خیره به آسمان، در انتظار نجات یا نابودی است.