احتمال وقوع زمين‌لرزه ۷ ريشتری در ايران مركزی

به گزارش اول فارس به نقل از اعتماد ، ساعت ۵ و ۱۰ دقیقه صبح روز پنجشنبه ۱۱ اردیبهشت ماه جاری زلزله‌ای به بزرگی ۵ ریشتر رشتخوار استان خراسان رضوی را لرزاند. طبق گفته «مسعود یاوری»، مدیركل بحران استان خراسان رضوی ۲۹ نفر در پنج شهرستان نزدیك به كانون زمین‌لرزه دچار مصدومیت شده‌اند. در اول اردیبهشت نیز زمین‌لرزه‌ای به بزرگی ۴.۲ ریشتر اردكان فارس را لرزاند و دست‌كم ۴ مصدوم برجای گذاشت. از ابتدای فروردین ۱۴۰۴ تاكنون زمین‌لرزه‌های متعددی با بزرگی بیش از ۴ ریشتر در برخی نقاط ایران رخ داده كه احتمال وقوع زمین‌لرزه ۷ ریشتری در مركز ایران را افرایش می‌دهد. [caption id="attachment_173907" align="alignnone" width="585"] «مهدی زارع»، رییس مركز پیش‌بینی زلزله و استاد گروه زلزله‌شناسی مهندسی پژوهشگاه بین‌المللی زلزله‌شناسی[/caption]

زمین‌لرزه‌های دو ماه اخیر

«مهدی زارع»، رییس مركز پیش‌بینی زلزله و استاد گروه زلزله‌شناسی مهندسی پژوهشگاه بین‌المللی زلزله‌شناسی در مورد زمین‌لرزه‌های ماه‌های اخیر می‌گوید: «از یازده اسفند 1403 تا 16 فروردین 1404 تعداد 28 زلزله با بزرگای بیش از 4 در پهنه ایران و پیرامون آن رخ داده است. چندین زمین‌لرزه قابل توجه در ایران به ویژه مناطقی مانند نطنز، هجدك در استان كرمان و نواحی نزدیك خلیج‌فارس در مرز عربستان سعودی و قطر و همچنین ساحل بحرین رخ داده است. در روز اول فروردین 1404 زلزله جزن در شرق نطنز با بزرگای ۴.۸ در ساعت ۱۰ و ۲۳ دقیقه، صبح جمعه اول فروردین ۱۴۰۴ در ۱۰ كیلومتری شرق نطنز و در ۳ كیلومتری جنوب جزن روی قطعه از سامانه گسله اردستان رخ داد. گسل اردستان، واقع در شمال شرق اصفهان بخشی از یك پهنه گسله فعال در ایران مركزی، با ساز و كار امتداد لغز و فشاری در سامانه گسله قم- زفره واقع است. تاكنون هیچ زمین‌لرزه شدید با بزرگای بیش از ۶ و اصلی با بزرگای بیش از ۷ ریشتر ثبت شده‌ای به‌طور مستقیم به این گسل نسبت داده نشده است. نزدیكی آن به مناطق پرجمعیتی مانند اصفهان و كاشان و نطنز نشان از اهمیت آن دارد. زلزله M4.8 در اول فروردین ۱۴۰۴ در راستای گسل اردستان در مقایسه با رویدادهای بزرگ‌تر انرژی نسبتا كمی آزاد می‌كند. گسل اردستان و گسل جنوب اردستان هر دو در شمال نطنز به گسل زفره می‌رسند. زمین‌لرزه‌ها می‌توانند زمین‌لرزه‌های بعدی را از طریق انتقال تنش استاتیكی/ دینامیكی تحریك كنند. اثر یك رویداد M4.8 و پس‌لرزه ۴.۵ روی گسل‌های مجاور معمولا محدود است ولی وجود دارد. تغییرات تنش قابل توجهی كه قادر به ایجاد یك زلزله بزرگ هستند، در مواردی با زلزله‌های كوچك‌تر به عنوان مقدمه رخداد بزرگ‌تر همراه می‌شود. احتمال شروع به گسیختگی برای وقوع یك زمین‌لرزه اصلی در نطنزبستگی به این دارد كه گسیختگی منجر به زلزله نطنز روی صفحه گسل اردستان دقیقا كدام جهت بوده است. احتمالا وقوع پس لرزه با بزرگای ۴.۵ در روز ششم فروردین در سوی غرب كانون لرزه اصلی اول فروردین ۱۴۰۴ نشان می‌داد كه جهت گسترش گسیختگی به سوی غرب بوده است. بنابراین چه بسا بتوان تصور كرد كه محل اتصال پهنه گسله اردستان به گسل زفره در شمال نطنز با این زمین‌لرزه تحت تنش بالاتری قرار گرفته است. از این نظر پایش گسل زفره و كل سامانه گسله قم زفره بسیار مهم است.»

آیا احتمال زلزله ۷ ریشتری در مركز ایران وجود دارد؟

زارع همچنین می‌گوید: «با وقوع زمین‌لرزه بزرگ تاریخی منجر به نابودی تمدن سیلك كاشان - در حدود ۵۰۰۰ سال قبل می‌توان سامانه گسله قم- زفره و قطعه گسل فین/كاشان را مسبب رخداد زمین‌لرزه مزبور در نظر گرفت. گسل زفره قطعه مجاور جنوبی گسله جنبا شدن در رخداد بزرگ سیلك است. پتانسیل لرزه‌ای گسل زفره به سرعت لغزش، تجمع كرنش و فعالیت تاریخی آن توان لرزه‌زایی آن برای رخداد زمین‌لرزه‌ای با بزرگای ۷ ریشتر را نشان می‌دهد. گسل مزبور از زمانی كه هنوز مشخص نشده، قفل شده و دوره‌های نبود لرزه‌ای طولانی را تجربه كرده است. تغییر شكل و كرنش در حال انباشته شدن است. البته معمولا برای پایش دقیق احتمال گسیخته شدن گسل زفره لازم است تا هم مطالعه پایش دیرینه لرزه‌شناسی و هم پایش دقیق نقشه‌برداری روی گسل و هم شبكه لرزه‌نگاری روی گسل‌های این پهنه انجام شود. ارزیابی‌های احتمالی خطر لرزه‌ای بر زیر نظر گرفتن دقیق رفتار گسل مربوط است. سامانه گسله قم - زفره به طول بیش از 250 كیلومتر از ارتفاعات جنوب قم تا ارتفاعات روستای زفره در 60 كیلومتری شمال شرق اصفهان امتداد دارد. این سامانه گسله شامل حداقل چهار قطعه است. اولین نقطه در قم حدود 60 كیلومتر طول دارد و از 5 كیلومتری جنوب قم عبور می‌كند. قطعه دوم گسل راوند طول حدود 50 كیلومتر است. گسل كاشان سومین بخش از گسل قم - زفره طول حدود 60 كیلومتر است. قطعه چهارم گسل زفره است كه حدود ۱۰۰ كیلومتر طول دارد و از شهر نطنز نیز می‌گذرد. از سوی دیگر فقط ۵ الی ۱۰ درصد از زمین‌لرزه‌های متوسط با یك رویداد بزرگ‌تر در عرض چند ماه پس از آن (بر اساس آمار جهانی) اتفاق افتاده‌اند. در ایران خوشه‌هایی از زمین‌لرزه‌های متوسط گاهی مقدم بر رویدادهای بزرگ‌تر هستند، اما الگوی كوتاه‌مدت مشخصی هنوز در این پهنه‌های مزبور در چهار روز ابتدای فروردین ۱۴۰۴ ایجاد نشده است، ولی بررسی الگوهای توزیع خوشه‌های لرزه‌زا در روزهای بعدی ادامه می‌یابد. با بررسی زلزله‌های رخ داده از آغاز سال ۱۴۰۴ این سوال مطرح است كه آیا احتمال زلزله ۷ ریشتری در مركز ایران وجود دارد؟ نبودهای لرزه‌ای و الگوهای تاریخی در ایران مركزی وجود دارند و برخی بخش‌های سامانه‌های گسلی ایران مركزی (مانند كوه‌بنان، انار، دشت بیاض، دهشیر، زفره، كاشان و نایبند) پتانسیل زمین‌لرزه‌های اصلی با بزرگای بیش از ۷ را دارند، اما دوره بازگشت آنها طولانی است. هیچ زمین‌لرزه‌ای با بزرگای بیش از ۷ در نزدیكی كانون این دو رویداد اخیر در دهه‌های اخیر رخ نداده، به این معنی كه ممكن است فشار در حال انباشته شدن باشد. احتمال ۱۰ الی ۲۰ درصدی برای زمین‌لرزه با بزرگای بیش از ۷ در ایران مركزی ظرف ۲ تا ۳ ماه آغاز سال ۱۴۰۴ وجود دارد. این احتمال در صورت وقوع زمین‌لرزه‌ای كوچك تا متوسط به صورت خوشه‌های جدی بیشتر خواهد شد. هر یك از این زمین‌لرزه‌ها در نزدیكی یك گسل قفل شده و بزرگ مانند گسل كوهبنان یا زفره تنش را در بخش مجاور افزایش داده است. سامانه گسله كوهبنان در نزدیك هجدك آخرین گسیختگی بزرگش در زلزله گیسك -باب تنگل در ۲۹ آذر ۱۳۵۶ با بزرگای ۶.۶ بوده است. گسل زفره در نزدیكی نطنز هم پتانسیل لرزه‌زایی با احتمال تجمع كرنش برای یك زمین‌لرزه با بزرگای ۷.۰ دارد. زلزله‌های شرق عربستان در جنوب سواحل خلیج‌فارس بسیار قابل توجهند. فقدان صدمات گزارش شده یا خسارات شدید برای این رخداد‌ها نمی‌تواند دلیل بی‌توجهی به تبعات این رخدادها باشد. خلیج‌فارس ساختار رسوبی به ژرفای 10كیلومتر دارد و در مجاورت زاگرس قرار گرفته كه از فعال‌ترین رشته كوه‌های چین خورده و راندگی درون قاره‌ای زمین است. زمین‌لرزه‌های بزرگ در زاگرس می‌توانند در پریود بلند (1 تا 10 ثانیه) به حركت‌های شدید و احتمالا تخریب منجر شوند. چنین جنبش‌هایی به ویژه برای تاسیسات نفتی و ساختمان‌های بلند كه به فراوانی در پیرامون خلیج‌فارس وجود دارند، می‌تواند مخرب باشد.»